Obietnica „odzyskania kontroli” nad granicami Wielkiej Brytanii, pieniędzmi i przepisami trafiła w sedno wielu wyborców w okresie poprzedzającym referendum w sprawie Brexitu. Prawie 18 miesięcy po wyjściu Wielkiej Brytanii z UE i pół roku od wejścia w życie jej nowej niepodległości, co rząd Borisa Johnsona zrobił z nową autonomią?
W niektórych obszarach, takich jak polityka imigracyjna, zmiany są uderzające, teraz, gdy unijna zasada „swobody przemieszczania się” przestała obowiązywać. Rolnictwo również czekają zmiany. Jednak w innych kwestiach zakres rzeczywistych zmian jest niejasny.
Nowe umowy handlowe zostały okrzyknięte jedną z najbardziej kuszących nagród Brexitu. Jednak prawdopodobny wpływ pierwszego takiego porozumienia Wielkiej Brytanii – z Australią – jest gorąco omawiany, a szczegóły pozostają do wyjaśnienia. Wielka Brytania może swobodnie ustalać własne przepisy, z zastrzeżeniem warunków nałożonych przez umowę handlową Brexit.
„Być może najbardziej uderzającą cechą Wielkiej Brytanii po Brexicie jest jej podobieństwo do Wielkiej Brytanii przed Brexitem” – powiedział Simon Usherwood, profesor polityki na Open University. „Pomimo wszystkich rozmów w latach od referendum o odzyskaniu kontroli, było stosunkowo niewiele wyraźnych przykładów tego, co doprowadziło do radykalnej zmiany polityki”.
Imigracja: surowsze przepisy, mniej pracowników
Przed Brexitem miliony obywateli UE przeniosło się do Wielkiej Brytanii, aby pracować i osiedlać się. Osoby już mieszkające w Wielkiej Brytanii do końca 2020 r. musiały się zarejestrować, a termin składania wniosków o sformalizowany pobyt już minął. Nowi przybysze z Europy podlegają teraz tym samym zasadom, co osoby z reszty świata; nie mają już preferencyjnego traktowania. Zamiast tego rząd wdraża nowy system punktowy, aby przyciągnąć wykwalifikowanych pracowników.
Wpływ ograniczeń związanych z pandemią koronawirusa na przemieszczanie się i nowe przepisy po Brexicie spowodowały zmniejszenie liczby kandydatów do pracy z UE. Jedno z badań rynku pracy w czerwcu wykazało, że dostępność pracowników spadła w najszybszym tempie od 1998 r., podaż nie jest w stanie zaspokoić rosnącego popytu. Sektory takie jak hotelarstwo, gastronomia i rolnictwo, które wcześniej w dużym stopniu polegały na pracownikach z UE, zgłosiły poważne problemy z rekrutacją.
Grupy logistyczne oraz branża spożywcza ostrzegają, że chroniczny brak kierowców ciężarówek może zakłócić dostawy. Wystąpienie Wielkiej Brytanii z UE jest jednym z kilku wymienianych czynników.
Reakcją rządu na niedobór było tymczasowe umożliwienie kierowcom dłuższej pracy, czemu sprzeciwiają się grupy z branży transportowej.
Zniesienie zasady swobodnego przemieszczania się doprowadziło do odmowy wjazdu do Wielkiej Brytanii tysiącom Europejczyków, a niektórzy zostali nawet zatrzymani i deportowani po przyjeździe, co wywołało oburzenie i zobowiązanie władz do zaprzestania tej praktyki.
Umowy handlowe: „Globalna Wielka Brytania” wystawiona na próbę
Po Brexicie Wielka Brytania może swobodnie prowadzić niezależną politykę handlową, a od 2021 roku może realizować własne umowy handlowe z innymi krajami. W czerwcu rząd brytyjski ogłosił, że zapewnił sobie nową umowę handlową z Australią, która była „pierwszą poważną umową handlową wynegocjowaną od podstaw przez rząd od czasu naszego wyjścia z UE”. Brytyjskie produkty będą tańsze w sprzedaży do Australii, a brytyjscy rolnicy będą chronieni.
W tym samym miesiącu rząd ujawnił też umowę z Norwegią, Islandią i Liechtensteinem, natomiast w październiku 2020 r. podpisał umowę z Japonią. Ale w dużej mierze opierały się one na porozumieniach, jakie Wielka Brytania miała z tymi krajami, gdy była jeszcze członkiem UE.
Brytyjski rząd szacuje, że umowa handlowa z Australią zwiększy PKB Wielkiej Brytanii o około 0,02% w ciągu 15 lat. Według Urzędu ds. Odpowiedzialności Budżetowej oczekuje się, że Brexit jako całość pozostawi gospodarkę Wielkiej Brytanii o 4% mniejszą, niż byłaby w UE.
Rozporządzenie: koszt odcięcia od Brukseli
Zdolność Wielkiej Brytanii do odejścia od przepisów UE i wprowadzenia własnych standardów była reklamowana jako jeden z podstawowych elementów Brexitu. Nie musi to jednak oznaczać, że zawsze będzie to w interesie kraju. Brytyjski minister finansów przedstawił 1 lipca swoją wizję reformy usług finansowych, które zostały w dużej mierze pominięte w pobrexitowej umowie handlowej z UE.
Istnieją plany zmiany kilku przepisów „odziedziczonych” po UE, w celu wzmocnienia Londynu jako światowego centrum finansowego. Rząd twierdzi, że istnieje przekonująca sprawa zmiany unijnych przepisów dotyczących kapitału ubezpieczeniowego, znanych jako Solvency II, które grupa zadaniowa Downing Street kierowana przez byłego przywódcę konserwatystów Iaina Duncana-Smitha określiła jako ograniczającą inwestycje.
Wraz z osłabieniem więzi londyńskiego City z UE, wiele firm i wiele miejsc pracy przeszło przez kanał La Manche do centrów finansowych kontynentu.
Rządowa grupa zadaniowa zaleca również przegląd unijnych przepisów dotyczących badań klinicznych nowych leków. Wzywa do takiego samego traktowania unijnych przepisów o ochronie danych, jednego z kilku obszarów, o których w 2020 r. Boris Johnson powiedział, że „Wielka Brytania w przyszłości opracuje odrębne i niezależne polityki”.
Miejsce pracy to kolejny obszar, w którym oczekuje się niewielkich zmian. W styczniu rząd brytyjski zrezygnował z planowanego przeglądu unijnego prawa pracy.
Rolnictwo: nowy świat, ale jak odważny?
Brexit przyniósł znaczące zmiany w przepisach rolnych w Wielkiej Brytanii. Umowa handlowa pozwala uniknąć ceł i kontyngentów, ale eksporterzy żywności zostali dotknięci w różnym stopniu przez nowe kontrole graniczne i biurokrację. W niektórych przypadkach pandemia zwiększyła jednak konsumpcję lokalną.
Wielka Brytania jest obecnie poza Wspólną Polityką Rolną UE, od dawna kontrowersyjną w społeczności rolniczej, ponieważ kraj otrzymywał znacznie mniej subsydiów niż wnosił. Zamiast tego narody Wielkiej Brytanii mają ustanowić własne systemy wsparcia rolnictwa.
W Anglii nowy system zarządzania gruntami środowiskowymi (ELM), określony w prawodawstwie rolnym, łączy dotacje z użytkowaniem gruntów. Jednak główny przegląd brytyjskiego systemu żywnościowego opublikowany 15 lipca, National Food Strategy, wzywa do większej jasności, argumentując, że rolnikom trudno jest planować z wyprzedzeniem, ponieważ nie wiedzą, jak mają być rozdzielane pieniądze. Chce również, aby obecny poziom finansowania był zagwarantowany po 2024 r., zgodnie z obietnicami, do 2029 r.
Brytyjscy rolnicy coraz bardziej dywersyfikują się w obszarach takich jak energia odnawialna i turystyka, aby zrekompensować potencjalną utratę subsydiów, wynika z innego raportu z lipca. Rolnicy byli również zaniepokojeni wpływem nowych umów handlowych Wielkiej Brytanii z innymi krajami, takimi jak Australia, w obawie, że import może je podciąć. Raport National Food Strategy ostrzega rząd przed wycofywaniem się z obietnic ochrony środowiska, dobrostanu zwierząt i standardów żywnościowych.
Odzyskać kontrolę — a potem?
Jednym z powodów, dla których Brytyjczycy często głosowali za Brexitem, było to, że nie podobało im się, że Bruksela „mówiła, co mają robić” w Wielkiej Brytanii. Ale dokładnie to, co kraj powinien lub co chciałby zrobić bez skrępowania, było od tego czasu przedmiotem zaciekłej debaty. Nawet rząd Borisa Johnsona – który przewiduje znacznie bardziej odległe stosunki z UE niż poprzedniczka premiera Theresa May – zawahał się przed odrzuceniem niektórych starych zasad. „Ogólnie rzecz biorąc, powód tego braku silnego ruchu w polityce sprowadza się do odwiecznego problemu Brexitu: nie ma ogólnie uzgodnionego uzasadnienia” – argumentuje Simon Usherwood. „Referendum dostarczyło decyzji, ale nie logiki ani planu, i nikt nie był w stanie wyartykułować, w jaki sposób wyjście z UE wpisuje się w większy projekt roli Wielkiej Brytanii w świecie lub społeczeństwie, którym chce być. Jeśli to się nie zmieni, prąd prawdopodobnie będzie kontynuowany „.
