Uderzający w nowej wystawie National Gallery, zorganizowanej wokół jednego obrazu, jest nie tylko temat, malarz czy praca, chociaż wszystkie są niezwykłe. To fakt, że jest to pierwsza wystawa ważnej pracy polskiego artysty.
Według stanu na czerwiec 2020 r., w samym Londynie mieszka około 127 000 Polaków. Jak zauważa reżyser Gabriele Finaldi (którego matka jest w połowie Polką): „Zaskakujące jest uświadomienie sobie, że istnieją całe i ważne wątki malarstwa europejskiego, które pozostają niereprezentowane w zbiorach National Gallery”. Teraz galeria próbuje to naprawić. „Wystawy specjalne, takie jak ta, pozwalają na szersze zrozumienie bogatej europejskiej tradycji artystycznej, której jesteśmy spadkobiercami” – dodaje Finaldi.
Polska została kiedyś wymazana z mapy Europy przez swoich sąsiadów, ale usunięcie jej z miejsca w kulturze europejskiej wymagało czegoś więcej niż tylko rozbiorów. Ten obraz jednego z najwybitniejszych Polaków, Mikołaja Kopernika – duchownego, który jako pierwszy w czasach nowożytnych wyartykułował zasadę ruchu ziemi wokół Słońca – został namalowany z okazji rocznicy jego urodzin w 1473 roku, cztery wieki później w 1873 roku. Malarz, Jan Matejko, był największym polskim artystą zajmującym się tematyką historyczną. Była to część jego życiowych starań o przebudzenie polskiej świadomości narodowej. Matejko gościł kiedyś w całej Europie, ale wielkoformatowe malarstwo historyczne wyszło z mody. W Polsce wciąż jawi się jako wielki.
Obraz przedstawia Kopernika nocą na wieży katedry, gdzie pełnił funkcję kanonika. Spogląda w górę, onieśmielony, z prawą ręką uniesioną, jak gdyby w zdumieniu, lewą trzymał przyrząd do pomiaru niebios. Z jednej strony jego wielka książka O obrotach sfer niebieskich (której kopia z 1543 roku jest prezentowana na wystawie) jest otwarta na stronie, na której pokazuje planety krążące wokół Słońca.
Obraz miał na celu upamiętnienie Kopernika dla swojego narodu. To poruszający obraz, który nie ma oczywistych podstaw historycznych, ale – jak podkreślał Matejko – obrazy historyczne mogą nie oddawać okoliczności danej chwili, ale mówią o szerszej prawdzie na dany temat.
Kopernik to naukowiec oświecony przez Boga, który angażuje swój rozum w astronomię. To polemiczny wkład w debatę o wierze i nauce. Czy to Kopernik przedstawia Bogu swoją tezę? Wydaje się pewne, że astronom patrzy w górę na coś większego niż gwiazdy.
Obraz wisi w Wielkiej Sali Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie studiował sam Kopernik. Ojciec Matejki był Czechem, matka częściowo Niemką i protestantką. Bycie Polakiem to nie tylko kwestia etniczności, ale wartości. Jeśli chodzi o Kopernika, jego pierwszym językiem mógł być niemiecki, a część formacyjnych lat spędził studiując we Włoszech – zamieszkał u astronoma uniwersyteckiego w Bolonii – zanim powrócił do kanonika katedry we Fromborku, gdzie jego wujek, biskup, był jego patronem.
Szesnastowieczna Europa była podzielona przez religię, ale Europa humanistyczna pod wieloma względami wciąż pozostawała bez granic, zwłaszcza poprzez międzynarodowe sieci Kościoła. To był kontekst dla obserwacji Kopernika, że wszechświat skoncentrowany na Słońcu ma sens: „w żadnym innym układzie nie znajdujemy tak harmonijnego związku między rozmiarem orbity a okresem planetarnym”.
Kopernik napisał rękopis swojej teorii w 1514 r., ale nie rozpowszechnił jej szeroko. Po pierwsze, trudno było znaleźć w Polsce wydawcę, który poradziłby sobie z tabelami i matematyką w książce. Teoria Kopernika naprawdę eksplodowała na europejskiej scenie dopiero tuż przed jego śmiercią, kiedy jego student, Georg Joachim Rheticus, zabrał De Revolutionibus Orbium Coelestium z powrotem do Niemiec i opublikował w Norymberdze w 1543 r.
Na początku reformacji, stanowisko Kościoła było paradoksalnie bardziej otwarte na hipotezę dotyczącą miejsca Ziemi we wszechświecie. Dopiero w 1614 r., gdy sytuacja się zaostrzyła, księga została umieszczona w kościelnym indeksie ksiąg zakazanych. Tym, co łączyło Kopernika, Galileusza i Inkwizycję, było przekonanie, że Bóg objawił się zarówno w naturze, jak iw pismach świętych; nie może istnieć między nimi fundamentalna niezgodność. I tu pojawia się uderzający obraz Matejki cztery wieki później. Kopernik na tym zdjęciu spogląda w górę ku Bogu, z otwartą księgą na tej samej stronie, na której w środku wszechświata pokazano słońce. Ten obraz jest z pewnością świętem wielkiego Polaka, ale jest też wizualną deklaracją, że Bóg jest zadowolony, gdy ludzie tacy jak Kopernik próbują zrozumieć wszechświat.
Conversations with God: Matejko’s Copernicus jest w National Gallery od 21 maja do 22 sierpnia.
