Koniec sezonu wakacyjnego zwiastuje powrót do wielu palących problemów związanych z Brexitem. Okresy karencji, które zachowały poprzednie porozumienia brytyjsko-unijne, kończą się na różnych etapach, nakładając nowe ograniczenia na już zakłócony handel.
Nadchodzące zmiany dotyczą Irlandii Północnej, gdzie Londyn i Bruksela pozostają w sprzeczności w sprawie protokołu dyktującego zasady po Brexicie. Wielka Brytania stoi również w obliczu nowych kontroli importu z UE, gdy zmaga się z niedoborem siły roboczej i zakłóceniami łańcucha dostaw, nie wspominając o trwającej pandemii.
Kierowcy ciężarówek: rząd Wielkiej Brytanii „nie rozumie niedoborów”
Problemy z zaopatrzeniem w żywność stają się coraz bardziej widoczne w Wielkiej Brytanii. Brexit i pandemia COVID połączyły się, pozostawiając niektóre półki supermarketów puste. Istotnym czynnikiem jest brak kierowców ciężarówek. Branża transportu towarowego oszacowała, że brakuje około 90 000 kierowców – jest to wynik rocznego zawieszenia szkoleń i testów podczas pandemii, ale także exodusu przewoźników z UE. Według badań przeprowadzonych dla Logistics UK, około 14 000 opuściło Wielką Brytanię w ciągu roku do czerwca 2020 r., a tylko 600 wróciło.
Zgodnie z brytyjskimi przepisami imigracyjnymi po Brexicie nowi kierowcy z Europy nie mogą już przyjeżdżać do pracy w Wielkiej Brytanii tak łatwo, jak wcześniej. Jednak brytyjski rząd odrzucił apele branży o przyznanie europejskim kierowcom tymczasowych wiz, zamiast tego złagodził ograniczenia godzinowe i nakazał firmom zatrudnianie pracowników z Wielkiej Brytanii.
To wywołało gniewną odpowiedź ze strony Road Haulage Association. „Ministrowie i wyżsi urzędnicy nadal nie rozumieją niedoboru kierowców ciężarówek” – powiedział Duncan Buchanan, dyrektor ds. polityki RHA w Anglii i Walii, podkreślając czas potrzebny na rekrutację. „Coś jest nie tak z tym systemem, który musi się zmienić, aby zaradzić niedoborom kadrowym wykwalifikowanych pracowników” – dodał, krytykując pominięcie kierowców ciężarówek z rządowej „listy zawodów deficytowych”, mającej na celu identyfikowanie problemów i ułatwianie rekrutacji.
W czerwcu RHA koordynowała apel środowisk transportowych i przemysłu spożywczego, które napisały do premiera, ostrzegając, że chroniczny brak kierowców ciężarówek może zakłócić dostawy. Wystąpienie Wielkiej Brytanii z UE było jednym z kilku wymienionych czynników. Logistics UK i British Retail Consortium (BRC) podjęły działania w sierpniu, wydając wspólny apel o wizy tymczasowe dla kierowców z UE, aby złagodzić ten problem.
Pozostałe braki siły roboczej
Dotkliwe niedobory siły roboczej odnotowano również w innych obszarach, w tym w sektorze opieki, budownictwie, hotelarstwie, gastronomii i rolnictwie – wszystkie szczególnie zależne od pracowników z UE w ostatnich latach.
Brytyjski sektor żywności i napojów również wezwał rząd Wielkiej Brytanii do zmiany przepisów imigracyjnych po Brexicie. Raport międzybranżowy opublikowany 26 sierpnia ostrzegał przed „bardzo realną szansą, że (niedobory siły roboczej) mogą szybko osiągnąć punkt krytyczny”. Podkreśla kilka powodów, twierdząc, że po Brexicie brytyjski „system imigracyjny oparty na punktach zablokował nisko wykwalifikowanych pracowników”, takich jak „kierowcy, rzeźnicy i pracownicy sezonowi”.
National Farmers’ Union (NFU) dołączył do kilku organizacji branżowych, prosząc o 12-miesięczną wizę „COVID-19 Recovery Visa”, aby ułatwić zagraniczną rekrutację i inne środki.
„Firmy rolnicze zrobiły wszystko, co w ich mocy, aby rekrutować pracowników w kraju, ale nawet coraz bardziej konkurencyjne płace miały niewielki wpływ, ponieważ pula siły roboczej jest tak ograniczona – zamiast tego zwiększała tylko rosnące koszty produkcji”.
Tom Bradshaw, prezes NFU
Niedobory siły roboczej stworzyły nadwyżkę żywego inwentarza. Problemy z dostawami skłoniły również sieci fast foodów do podjęcia środków nadzwyczajnych: McDonald’s wycofał ze swoich menu koktajle mleczne, Nando’s tymczasowo zamknął dziesiątki lokali, a KFC ostrzegło, że niektóre produkty są niedostępne.
Ankieta przeprowadzona w sierpniu przez organizację handlową Scotland Food and Drink wykazała, że 93% firm ma wakaty, które starają się obsadzić. We wspólnym apelu branżowym kilka grup wzywa do rozszerzenia rekrutacji na pracowników z UE i innych pracowników z zagranicy. „Brexit był ogromnym szokiem dla rynku pracy; Brexit wdrożony w środku pandemii, kiedy łańcuchy dostaw już się napięły” – zauważył dyrektor generalny James Withers, wzywając rząd do działań, aby zapobiec pogorszeniu się sytuacji.
Wejście w życie kontroli importu w Wielkiej Brytanii
Chociaż głównym celem Brexitu było „odzyskanie kontroli”, w rzeczywistości Wielka Brytania musi jeszcze narzucić pełną kontrolę importu z UE. Kontrole, które pierwotnie miały rozpocząć się wiosną i latem, zostały przełożone. Rząd twierdzi, że firmy potrzebują więcej czasu na dostosowanie się do „nowych procesów i wymagań”. Jednak w nadchodzących miesiącach, wraz z zakończeniem kolejnych okresów karencji, zmiany te w końcu wejdą w życie.
Od 1 października więcej produktów rolno-spożywczych importowanych z UE do Wielkiej Brytanii będzie musiało zostać wcześniej zgłoszonych władzom Wielkiej Brytanii i będą wymagać świadectw zdrowia. Od 1 stycznia 2022 roku obejmie to wszystkie takie produkty.
Również od Nowego Roku wymagane będą pełne deklaracje celne oraz dotyczące bezpieczeństwa i ochrony. Rozpoczną się fizyczne kontrole produktów pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Wymogi dotyczące „reguł pochodzenia” będą bardziej rygorystyczne.
Od marca 2022 r. rozpoczną się kontrole żywych zwierząt oraz wszystkich roślin i produktów roślinnych podlegających przepisom importowanych z UE. Istnieje jednak ryzyko, że zabraknie weterynarzy potrzebnych do ich przeprowadzenia.
Biurokracja: handlowcy z Wielkiej Brytanii i UE wołają o pomoc
Jeszcze zanim nowe kontrole wejdą w życie, biurokracja graniczna po Brexicie spowodowała znaczne zakłócenia dla handlowców między Wielką Brytanią a UE. Wielu nadal zmaga się z deklaracjami celnymi, innymi formalnościami, opóźnieniami w transporcie i wyższymi kosztami. Niektórzy importerzy wskazują palcem na rząd brytyjski za uciążliwe procedury i uciążliwe ograniczenia.
Callum Henderson, którego firma Great Oil UK importuje oliwę z oliwek z południowej Hiszpanii, mówi, że część dodatkowej biurokracji wynikającej z Brexitu jest narzucona przez Wielką Brytanię. Wymienił skomplikowaną procedurę, która przyniosła 76% wzrost kosztów transportu i znaczne opóźnienia w dostawach. „Poprzednie 14 dni dostawy to teraz 52 dni”.
Nieszczęścia przemysłu winiarskiego
„Logistyka w Wielkiej Brytanii nigdy nie była tak tragiczna w ciągu 29 lat, kiedy handlowałem, a opóźnienia w dostawach towarów z UE nie wykazują żadnych oznak poprawy”.
Daniel Lambert, walijski importer wina
Wyzwanie związane z papierkową robotą będzie jeszcze większe, ostrzega, powołując się na przyszłe ograniczenia i kontrole, które brytyjski rząd ma nałożyć na import ekologicznych win z UE, które „wykraczają poza sferę głupoty”.
W kolejnym posunięciu, które tymczasowo oddala więcej kłopotów dla firm, rząd odroczył o rok wymóg, aby towary sprzedawane w Wielkiej Brytanii miały nowy brytyjski znak bezpieczeństwa produktu, który miał wejść w życie w styczniu przyszłego roku.
Dane opublikowane 2 września przez Food and Drink Federation (FDF) pokazują, że eksport z Wielkiej Brytanii do UE spadł o 15,9% w pierwszej połowie 2021 r. w porównaniu z tym samym okresem w 2020 r. (i o 27,4% w porównaniu z 2019 r.). Wzrost sprzedaży żywności i napojów do krajów spoza UE o 13% nie wystarczył, aby zapobiec ogólnemu spadkowi o 4,5%.
Jak wyjaśnia brytyjski Institute for Government, formalności graniczne są konieczne, ponieważ Wielka Brytania i UE nie stosują już tych samych przepisów celnych, standardów regulacyjnych ani mechanizmów egzekwowania. Istnieją po to, by zapewnić płacenie ceł, przestrzeganie norm, zapobieganie przemytowi i przestrzeganie zobowiązań międzynarodowych.
Wynegocjowana przez Borisa Johnsona umowa handlowa zawarta w ostatniej chwili między UE a Wielką Brytanią pozwala uniknąć ceł i kontyngentów, ale w niewielkim stopniu usprawnia procesy graniczne, podkreśla instytut. W ankiecie opublikowanej w czerwcu North East England’s Chamber of Commerce wykazała, że 75% jej członków prowadzących handel międzynarodowy zgłosiło, że umowa handlowa Brexit negatywnie wpłynęła na ich działalność. Znacznie ponad jedna trzecia poniosła straty w handlu z UE – liczba ta przewyższa równowartość w handlu poza UE, co sugeruje, że wina leży po stronie Brexitu, a nie pandemii.
Archie Norman wzywa do porozumienia w sprawie „równoważności”, w którym UE i Wielka Brytania uznają swoje standardy. Ale Bruksela wykluczyła to podczas negocjacji, powołując się na odrzucenie przez Wielką Brytanię swobody przemieszczania się i jurysdykcji sądów UE.
Zwolnienia w Irlandii Północnej zbliżają się ku końcowi
Być może największy potencjalny punkt zapalny w stosunkach UE-Wielka Brytania tej jesieni dotyczy zmian dotykających Irlandię Północną. Okresy karencji opóźniające nowe procesy dla towarów przekraczających Morze Irlandzkie wygasają z końcem września. O ile, jak to możliwe, nie zostaną one ponownie przedłużone, wtedy wejdzie w życie zakaz wysyłania schłodzonego mięsa z Wielkiej Brytanii do Irlandii Północnej; produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego będą wymagały dokumentacji i będą podlegały kontrolom.
Grozi to spotęgowaniem zakłóceń w handlu, które ożywiły napięcia w Irlandii Północnej na początku tego roku, szczególnie w społecznościach związkowych.
Powodem wewnętrznych kontroli w Wielkiej Brytanii jest wykazanie zgodności z prawem UE, ponieważ Irlandia Północna nadal przestrzega przepisów UE w takich obszarach, jak normy celne, rolnictwo i produkty, zgodnie z protokołem uzgodnionym w ramach Brexit divorce deal.
Jego trudna realizacja – nadzorująca go wspólna komisja zidentyfikowała ponad dwa tuziny konkretnych obszarów problemowych – nękała w tym roku stosunki UE-Wielka Brytania.
Najnowsze propozycje Wielkiej Brytanii – wzmocnione w przemówieniu negocjatora ds. Brexitu Davida Frosta z 4 września – są równoznaczne z żądaniem zasadniczej zmiany protokołu. Bruksela odrzuciła renegocjację, ale twierdzi, że jest gotowa nawiązać współpracę z rządem brytyjskim w celu poszukiwania rozwiązań. Londyn zagroził unieważnieniem protokołu, oskarżając Brukselę o „prawny puryzm” w jego stosowaniu.
W raporcie opublikowanym pod koniec lipca przez komisję House of Lords skrytykowano „podstawowe wady” w podejściu obu stron: „brak jasności, przejrzystości i gotowości ze strony Wielkiej Brytanii; brak równowagi, zrozumienia i elastyczności ze strony UE”… i stwierdzono, że „istnieje pilny imperatyw, aby wszystkie strony podjęły skoordynowane wysiłki w celu zbudowania zaufania”.
Decyzja o opuszczeniu jednolitego rynku i unii celnej UE, w połączeniu z naciskiem rządu na suwerenność, stworzyły znaczące bariery dla największego partnera handlowego Wielkiej Brytanii, które wydają się być długotrwałe.
